CoÄŸrafya

Konum

Peru, kuzeyde Ekvador ve Kolombiya, doğuda Brezilya, güneydoğuda Bolivya, güneyde Şili ve batıda Büyük Okyanus ile sınırlı bir coğrafyada yer alır.

Tabii bölgeler

Peru tamamen değişik iklim bölgelerine sahiptir.

• Costa (Kıyı) – Ãœlkenin yaklaşık % 11′i
• Sierra (Andlar, Yüksek kesimler) – yaklaşık %15
• Selva (YaÄŸmur Ormanı) ve Montaña (Sis Ormanı) – yaklaşık % 64

Costa

Peru Costa’da Ica

Costa Humboldt Akıntısı’nın etkisi altında olup, tarımın sadece Andlar’dan gelen nehirler boyunca ve nehir vahalarında mümkün olduÄŸu, geniÅŸ ölçüde bir kıyı çölüdür.

Peru’nun güneyinde, Åžili sınırında dünyanın en kurak çölü olan Atacama Çölü baÅŸlar. Costa’nın güney kısımlarında baÅŸkent Lima’ya kadar olan kesimde, yani kıyı ÅŸeridinin yaklaşık yarısında, yıl boyunca olan yaÄŸmur düşüşü sıradışı ölçüde enderdir.

Lima’nın kuzeyinde zemin kalitesi ve yaÄŸmur düşüşü biraz artar ki böylelikle tarım imkanı nehir vahalarının dışında da mümkün olur. Isı kışın 12 °C ve yazın 35 °C arasında oynar.

Lima’nın yanında kıyıdaki büyük ÅŸehirler (kuzeyden güneye) Tumbes, Sullana, Piura, Chiclayo, Trujillo, Chimbote, Huaral, Pisco, Ica, Nazca’dır.

Sierra

Sierra, Cusco şehri yakınları

İnce kıyı bölgesinin ardında Sierra başlar. Burası, uzun vadilerle kesintiye uğrayan (isp. callejón veya valle) Andların çok sayıda dağ sırasından oluşur. Bütün Andlar bölgesinde tipik olan, derin kesimli vadiler (Kanyonlar) ve dağ zincirlerinde büyük nehirlerle oluşan Kordillerin doğu ve batı yakasındaki aralıklardır (isp:Pongo).

Andlar’daki tipik kesit, kendini merkezi bölge Ancash’da gösterir. Batıdan doÄŸuya „Kara Kordiller“ ‘ini (Cordillera Negra, yaklaşık 5.000 m kadar) Callejón de Huaylas (3.000 m civarında) takip eder. Sonraki daÄŸ sırası “Beyaz Kordiller” ‘dir (Cordillera Blanca). Burada Peru’nun en yüksek dağı Huascarán (6.768 m) bulunur. DoÄŸu istikametine devam ederek Callejón de Conchucos uzanır (Amazonlar’ın bir kaynak nehri olan Marañón ile beraber). Sonrasında diÄŸer daÄŸ zincirleri ile devam eder.

En yüksek daÄŸlar, Nevado Huascarán (6.768 m), Yerupajá (6.634 m), Coropuna (6.425 m), Ampato (6.310 m), Chachani (6.075 m) ve yanardaÄŸ Misti’dir (5.822 m).

Ãœlkenin kuzeyinde Andlar kar sınırına ulaÅŸmaz ve bitki örtüsü çok zenginken (Páramo Ä°klim Zonu), orta bölgelerde kendini çok dik, kısmen geniÅŸ vadiler ve sürekli kar ve buzullarla kaplı yüksek daÄŸlar olarak gösterir. Peru’nun orta güneyinde (BaÅŸkent Lima’nın enleminden itibaren) tabiat kendisini 3.000 ve 4.000 metre aralığında tepelik olarak gösterir. 5000 m’den yüksek dikkat çekici karla kaplı masif daÄŸ sayısı azdır.

Bu enlemden güneye doÄŸru, kısmen aktif olan konik volkan Ubinas sahne alırken, beraberinde daha az dik olan daÄŸ sıraları ve bunların arasında kalan tepelik yüksek plato görüntüsüne sahip And DaÄŸları zincirleri, kuvvetli ölçüde yayılım gösterir. Ãœlkenin güneyinde (Arequipa, Puno, Moquegua ve Tacna Bölgeleri’nde) özellikle yüksek platonun belli ölçüde düz kısmı kendini gösterir. Burafa, tipik görüntüsünü Titikaka Gölü çevresinde alan, Altiplano adı verilen plato oluÅŸur.

Ortalama yıllık ısı derecesi 3.300 m yükseklikte 11 °C’dir. Bazen, yaÄŸmur bakımından fakir bölgelerde Ekim’den Nisan’a kadar kuvvetli yağışlar beklenebilir. Bu bölgedeki büyük ÅŸehirler (kuzeyden güneye) Cajamarca, Huaraz, Cerro de Pasco, Huancayo, Ayacucho, Cusco, Puno ve Arequipa’dur.

Cusco yakınlarında efsanevi İnka şehir harabesi Machu Picchu bulunur.

Selva

Selva, Puerto Maldonado

Andlar’ın doÄŸusunda YaÄŸmur Ormanları bölgesi „Selva“ baÅŸlar. Ilıman iklimin hüküm sürdüğü tropik daÄŸ ormanı mevcut olduÄŸundan burada geçiÅŸ yumuÅŸak olur.

Isı farklılıklarının az olduÄŸu bölgelerde yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 26 °C olup, yıllık yağış miktarı 3.800 mm’ye ulaşır. Burada, Brezilya’ya doÄŸru Amazon Havzası’ndan akan Amazonların diÄŸer kaynak nehirleri doÄŸar.

Peru YaÄŸmur Ormanları sık ve neredeyse balta girmemiÅŸtir. And DaÄŸları’ndan çıkarak geniÅŸ kıvrımlarla Amazonlar’a akan nehirler, orman derinliklerinden geçen tek ulaşım damarlarıdır.

Bu bölgenin büyük ve turizm için önemli olan ÅŸehirleri Iquitos ve Puerto Maldonado’dur. Iquitos’a Lima’dan kara yolu ile ulaÅŸmak mümkün olmayıp, ulaşım uçak ya da vapurlarla olur. Puerto Maldonado’ya uçak (1 ½ saat Lima; ½ saat Cuzco), vapur ya da kara vasıtasıyla ulaşılabilir. Bölgedeki diÄŸer büyük ÅŸehirler (kuzeyden güneye) Tarapoto, Tingo María ve Pucallpa’dir.

Akarsular

Peru’nun önemli nehirleri Amazonlar ve onun kaynak nehirleri olan Río Apurímac, Río Urubamba, Río Ucayali ve Río Marañón ile Amazonlar’ın yan kolları olan Napo, Putumayo ve Huallaga’dur.

Peru’nun en büyük ve en önemli gölleri ise And DaÄŸları arasındaki Titikaka Gölü ile Lago Junín’dir.

Flora ve fauna

Peru’nun florası çok deÄŸiÅŸken ve çok yüzlüdür. Kurak ve kumlu kıyı düzlüklerde sadece az miktar otlar ve çalılar büyür. Buna karşın yaÄŸmur ormanları bölgesinde büyük bir bitki bolluÄŸu bulunur. Bu bitki örtüsünün baÅŸlıca temsilcileri kauçuk, tesbih aÄŸaçları, vanilya bitkileridir. Yüksek daÄŸlık kesimde doÄŸa ÅŸartları sebebiyle az bitki çeÅŸitliliÄŸi mevcuttur. Burada baÅŸlıca olarak, kaktüsler,mesquiteler gibi kurak bölge bitkileri (Xerophyt) vardır.

Peru’nun hayvan dünyası da aynı ÅŸekilde florası gibi çok çeÅŸitlilik sunar. Sahil düzlüklerinde ve sahil önlerindeki adaların kıyılarında martılar, ötleÄŸenler, akrepler, yüzgeçayaklılar ve penguenler yaÅŸar. Peru’nun sahil sularında baÅŸlıca olarak sardalyalar, istakozlar, ve uskumrular bulunur. DoÄŸuda bereketli bölgelerdeki hayvanlar örneÄŸin armadillo, timsahlar, jaguarlar, pumalar ve flamingolardır. Peru’nun milli hayvanı And kaya horozu (Rupicola peruviana) Manu Miili Parkı’nda bulunur.

Åžehirler

Miraflores, Lima

Peru’nun büyük ÅŸehirleri ÅŸunlardır: Lima (7.363.069 nüf.), Trujillo (861.044), Arequipa (860.000), Callao (824.329), Chiclayo (634.600) ve Iquitos (400.000).

Nüfus

Ayacucho’da bir çiçek satıcısı kadın, buradaki Quechua halkın tipik kıyafeti ile görülüyor

Peru, Bolivya ve Guatemala’nın yanında nüfus çoÄŸunluÄŸu kızılderili halkın olduÄŸu üç ülkeden biridir. Nüfusun yüzde 45′i kızılderili kökenlidir. Bunlar ağırlıklı olarak Quechua (% 40) ve Aymará (% 5) konuÅŸan halklara aittir. % 37 melez olan halkın, % 15 kadarı Avrupa kökenli, geri kalan % 3 ise kısmen Afrika kısmen ise Asya kökenlidir.

Kırsal kesimden kaçış ile oluÅŸan ve nüfüsun yaklaşık üçte birinin yoÄŸunlaÅŸtığı baÅŸkente olan, yüksek sayıdaki göç, beraberinde büyük sosyal problemler getirir. Yerli halkın hatırı sayılır bir kesmi Lima’da, yoksulluk sınırının altında ya da kıyısında yaÅŸar. Etnik kültürlerin zıtlıkları ve sosyo-politik eÅŸitsizlik sebebiyle, halkın yetersiz geçim ve temin ÅŸartları meydana gelir. Bunu, temel ihtiyaç maddelerinin ithalatı ve döviz harcamaları takip eder.

İkibuçuk milyon Perulu sürekli olarak göçmen vaziyette başta ABD, Avrupa ve Japonya olmak üzere yurtdışında yaşar.

Tarihçe

Peru bin yıllar boyunca Pre-Ä°nka kültürüne sahip olan bir ülkedir. Ä°lk göç eden yerleÅŸimciler, M.Ö. 20.000 ile 10.000 yıllarına kadar bugünkü Peru’nun olduÄŸu bölgeye gelmiÅŸlerdir. M.Ö. 4000 yıllarında tarla kurmaya ve hayvan yetiÅŸtirmeye baÅŸlarlar. Bugün halen daha ayırt edilebilen en eski kültür, M.Ö. 800 ile M.Ö. 300 yıllarına kadar var olmuÅŸ olan Chavín de Huántar’dır. Titikaka Gölü çevresinde M.Ö. 1. yüzyıldan itbaren M.S. 1000 yılına kadar Tiahuanaco kültürü oluÅŸur. Sahilde, And nehirlerinin sulak alanlarında M.S. ilk binyılda Lambayeque Bölgesi civarında Mochica gibi farklı kültürler oluÅŸur. Ä°nka Krallığı’ndan önce, geliÅŸmiÅŸ ÅŸehir kültürü olan Chimú’nun baÅŸkenti Chanchan’dı

Ä°nka Krallığı 1200 civarında oluÅŸur ve 1532′ye kadar bugünkü Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolivya, Arjantin ve Åžili’nin büyük kısmına geniÅŸler. Peru’nun yüksek platosunda bulunan Cusco ÅŸehri Ä°nka Krallığı’nın baÅŸkentidir.

Ä°spanyollar 1532′den itibaren bu ülkeyi fethederler ve Ä°spanya Krallığı adına Peru ValiliÄŸi’ni kurarlarlar ki bu valilik, zirvesine ulaÅŸtığında bugünkü Panama’dan, kıtanın en güney noktasına kadar ulaÅŸmıştır.

1821′de ülke José de San Martín ve Simón Bolívar tarafından kurtarılır ve bağımsızlığını kazanır. Bununla birlikte isyanlar ve iç savaÅŸlar modern bir devletin geliÅŸmesine engel olurlar.

Bugünkü Peru milli arması 25 Åžubat 1825′de milli kongrenin kanunuyla kabul edilir. Çizimi parlamenter José Gregorio aittir.

1879′da Tarapaca civarında Åžili ve Peru arasındaki deniz muharebesi

1879 yılında Güherçile Savaşı patlak verir. Åžili ve Bolivya bağımsızlıklarını ilan ettikleri zamandan beri Antofagasta üzerinde tartışma halindedirler. Peru tartışmalı bölgede çok sayıda guano ve maden ÅŸirketine sahiptir. Bolivya Peru’ya birlik olma halinde Antofagasta’da ekonomik ayrıcalıklar teklif eder. Ayrıca Peru, Ä°spanyol valiliÄŸinin kolonyal zamanında devraldığı politik ve ekonomik öncelikli pozisyonunun, Güney Pasifik’te Åžili tarafından tehlikede olduÄŸunu görmektedir. 1874′de Åžili’ye karşı Bolivya ile beraber gizli bir pakt kurulur. Bu pakt yine de Åžili’nin zaferine engel olamaz. Bolivya kaybedilen çok sayıdaki muhaarebeden sonra 1880 yılında savaÅŸtan çekilir ve Antofagasta Bölgesi üzerindeki hak iddiasından tamamen vazgeçer. Åžili bu arada kuzeye doÄŸru ilerleyerek Peru bölgesi Tarapacá’a girmiÅŸ ve Peru’ya ateÅŸkes ve barış antlaÅŸması teklif etmiÅŸtir. Peru yine de Tarapacá’yı Åžili’ye bırakmayı reddeder. Åžili takip eden yıllarda yeni bir savaÅŸ baÅŸlatarak, 1881′de Peru ordularını tahrip ettikten sonra BaÅŸkent Lima’ya girer. Resmi hükümet laÄŸvedilerek, Åžilili General Patricio Lynch ülke valisi olarak tayin edilir. Bununla birlikte Miguel Iglesias ve Andres Caceres gibi bazı Perulu generaller kurtularak, DoÄŸu ve Kuzey Sierra’da, baÅŸarısı şüpheli organize bir gerilla savaşı yürütmeye çalışırlar. Caceres son bir kurtuluÅŸ mücadelesinde bulunmak için Temmuz 1883′de 1500 kiÅŸilik konvansiyonel bir bölük kurmayı baÅŸarır. KuÅŸkusuz Åžilili Albay Alejandro Gorostiaga Huamachuco Muharebesi’de son umutları yıkar. SaveÅŸ kesin olarak kaybedilmiÅŸtir. Ekim 1883′de Ancon Barış AntlaÅŸması ile savaÅŸa son verilerek Tarapaca ve Tacna Åžili’ye bırakılır ve Åžili Ordusu Peru’dan çekilir.

1968′de Juan Velasco Alvarado altındaki bir askeri cunta kansız bir darbe ile hükümeti devralarak, toprak ve ekonomik reformlarla sosyal bir sistem getirmeÄŸe çalışır. General Velasco 1975′de General Francisco Morales Bermúdez tarafından düşürülürülerek, yeniden müteÅŸebbis yanlısı bir yön izlenir. 1980′de, 1968 yılında düşürülen Fernando Belaúnde Terry seçilmiÅŸ baÅŸkan olarak yönetimi devralır ve yeniden iktidara gelir.Terry, devletleÅŸtirlen ÅŸirketleri tekrar özel teÅŸebbüse devreder.

1980li yıllarda sol yanlısı gerilla örgütü Aydınlık Yol („Sendero Luminoso“) hükümete karşı silahlı bir savaÅŸ baÅŸlatır. Her iki taraf da, sivil halka karşı kendi taraflarına disipline etmek için, acımasız bir harekat yürütür. Aydınlık Yol’un faaliyetleri 1990lı yıllara kadar devam eder. Ãœlkenin diÄŸer sol gerilla hareketi Movimiento Revolucionario Túpac Amaru sivil halka karşı ÅŸiddeti reddeder.

Siyaset

Hükümet, temsili özellik taşıyan, merkezi olmayan ve kuvvetler ayrılığı prensibine göre yapılanmıştır. Devletin öncelikli ilgi alanı ülke güvenliğinin savunulması, halkın güvenlik tehditinin korunması ve genel refahın tesis edilmesidir. Bununla birlikte dış iktisadi başarılara rağmen, politik, sosyal ve ekonomik problemler mevcuttur.

Politik reformlar henüz sağlam değildir

Peru 1980′den beri BaÅŸkanlık Cumhuriyeti olarak tanımlanmasına raÄŸmen demokratikleÅŸme süreci ÅŸu ana kadar çok az saÄŸlam bir yapıya oturur. Bu yüzden uluslararası insan hakları yardım kuruluÅŸları, 2000 yılındaki seçim kampanyasında hatırı sayılır ölçüde düzensizlikler tespit etmiÅŸtir. Seçim kampanyalarında vergi gelirleri kullanılmış ve de askerler seçim yerlerinde yalnızca tarafsız gözlemci olarak bulunmamışlardır. Bundan baÅŸka, gayret edilen ülkenin merkezkaç- bölgesel yönetim anlayışı, ÅŸu ana kadar filizlenmekten öteye gidememiÅŸtir. Ayrıca devlet gelirleri halen baÅŸkent Lima’ya akmakta ve buradaki devlet organizasyonları vasıtasıyla tek tek komünlere pay edilmektedir. Gayret edilen yerelleÅŸme ile devlet, merkezi yönetimin terk edilmesinin ve yerel bağımsızlığın, ülkenin ekonomik geliÅŸiminde pozitif etkisi olacağı vaadinde bulunur.

Başkanın görevleri

1993 Anayasası’na göre, her beÅŸ yılda bir halk tarafından bir devlet baÅŸkanı seçilir ve baÅŸkanın bir daha seçilme hakkı yoktur. Temmuz 2006 tarihine kadar devlet baÅŸkanı Perú Posible partisinden Alejandro Toledo olmuÅŸ, kendisinden sonra bu makama Alan García seçilmiÅŸtir. García ülkenin halen güncel baÅŸkanıdır. BaÅŸkanın geniÅŸ görev alanında, devletin içeride ve dışarıda temsil edilmesi, genel hükümet politikasının yürütülmesi, baÅŸkanlık ve kongre seçiminin çaÄŸrısının yapılması ve kanun ile anayasanın gözetilmesi vardır.

Ülkedeki güç grupları

Platoların büyük toprak sahipleri ve sahilin asker sahibi Peru elitleri, yüzyıllar boyunca ülkeyi oligarÅŸik ÅŸekilde yönetmiÅŸtir. 1969 yılındaki General Juan Velasco Alvarado’nun toprak reformu ile bu kiÅŸilerin güç kaynakları ellerinden alınır. Daha sonraki yıllarda oluÅŸan yeni güç grupları, endüstri ve finans faaliyetlerinde yoÄŸunlaÅŸmışlardır. Büyük kısmı Avrupa kökenli olan bu gruplar devletin korumacılığıyla yaÅŸamışlardır. Alberto Fujimori’nin politika sahnesine çıkması ve ülke topraklarında neoliberal ekonomik politikayı yerleÅŸtirmesi, güç bloklarını yeni yapılanmaya götürmüştür. Bazı gruplar ağırlıklarını kaybederken sahneye yeni yarışmacı ruha sahip gruplar çıkmıştır. Günümüzde ekonomi ve politika üzerinde güçlü bir etki oynayan on ekonomik grup mevcuttur.

Yönetsel yapılanma

Peru, 24 bölüme (Departamentos), 195 eyalete (Provincias) ve 1.828 mıntıkaya (Distritos) ayrılmıştır. Ãœlkenin 2002 yılındaki bölgeselleÅŸmesinden beri departamentolar, seçili organları olan özerk idari birimlerdir. Ãœlke çapında ilk bölgesel seçimler Kasım 2002 tarihinde gerçekleÅŸmiÅŸtir. Ãœlkenin bölgelere (Regiones) ayrılması da planlanmış olmakla birlikte, 30 Ekim 2005 tarihindeki referandumda, 16 depertamentonun halkının % 78′i 5 bölgede (Norte, Nor Centro Oriente, Ica-Huancavelica-Ayacucho, Cusco-Apurímac ve Arequipa-Puno-Tacna) biraraya gelmeye karşı olduÄŸunu beyan etmiÅŸtir.

Bölgeler:

1 - Amazonas 2 - Ancash 3 - Apurimac 4 - Arequipa 5 - Ayacucho 6 - Cajamarca 7 - Callao 8 - Cusco 9 - Huancavelica 10 - Huanuco 11 - Ica 12 - Junín 13 - La Libertad

14 - Lambayeque 15 - Lima 16 - Lima 17 - Loreto 18 - Madre de Dios 19 - Moquegua 20 - Pasco 21 - Piura 22 - Puno 23 - San Martin 24 - Tacna 25 - Tumbes 26 - Ucayali

Alt yapı

Ãœlke için en önemli ulaşım yolları Panamerikan Karayolu ve Kuzey Amerika’ya, DoÄŸu Asya’ya ve Avrupa’ya olan deniz yollarıdır.

Peru 3.462 km’lik demiryolu hattına sahip olup, ülkede 72.900 km uzunluÄŸunda karayolu ve 254 havalanı mevcuttur.

Andlar’ın olaÄŸanüstü büyük ölçüde yükseklik farklılıkları, en baÅŸta batı-doÄŸu ekseni boyunca, büyük altyapı sorunları doÄŸurur. Bu durumun kendisini gösterdiÄŸi en belirgin alan, düşük orandaki, kaplanmış otomobil yollarıdır. 9.331 km’lik bu pay, toplam yolların sadece % 13′ünü oluÅŸturur. Bu durum, çok az yerleÅŸim olan Selva Bölgesi’nin ikincil ve önemsiz karekterini daha da kuvvetlendirir. Bu bölgede yaÅŸayan kırsal halk, sahil kesiminin ekonomik hareketliliÄŸinden bir kâr elde edemez.

Ekonomi

Pazar ekonomisi

Ayacucho’daki pazarda tipik kıyafetleri ile meyve satan bir kadın

Lima merkezinde portakal satan bir sokak satıcısı

Peru’da son yıllarda giderek artan, kısıtlamaların kalktığı ve özelleÅŸtirmelerin olduÄŸu bir pazar ekonomisi vardır. Bu durum, baÅŸta Kuzey Amerika holdinglerinin ve Avrupa firmalarının pazara egemen olması sonucunu doÄŸurmuÅŸtur. Kısmen pazarda monopol tarzda yapılanma vardır. Bu konuda, ispanyol firmalarının telekomünikasyon alanındaki egemen konumları örnek olarak verilebilir.

12 Nisan 2006 tarihinde Peru Amerika ile serbest ticaret sözleşmesi imzalar.

Ãœlke baÅŸta altın ve bakır olmak üzere zengin yeraltı kaynaklarına sahiptir. Bu madenler uluslararası ÅŸirketler tarafından iÅŸlenerek ihraç edilir. Ä°laveten balıkçılık ve tarım önemli bir rol oynar. Åžeker kamışının yanında çok miktarda kahve ihraç edilir. Bu ürünler baÅŸlıca olarak batıda, sadece suni sulama ile tarımın yapıldığı, yerleÅŸim olan bölgelerde yetiÅŸtirilir. Buna karşın Selva’nın büyük bölgeleri tarımsal olarak pek fazla kullanılmaz. Burada daha çok servet ekonomisi yürütülür.

Endüstri başta Lima olmak üzere sahilde yoğunlaşmıştır. Geri kalan bölgeler yeraltı kaynakları dışında ikincil konumdadır.

BaÅŸta ülkenin doÄŸusundaki YaÄŸmur Ormanları olmak üzere, çok miktarda el deÄŸmemiÅŸ bir tabiat olduÄŸundan, ekolojik turizm çok ÅŸey sunar. Andlar, Huaraz, Cusco ve Machu Picchu’da gezi imkanı sunar ki Machu Picchu Güney Amerika’nın en sevilen arkeolojik yerlerinden biridir. Aynı ÅŸekilde Titikaka Gölü’de turistler için bir zirve noktasıdır.

Ülke yoğun bir karayolu ağı ile iyi bir şekilde örülmüş olsa da, en önemli trafik rotalarının kör noktalarında kalan yolların çoğu asfalt değildir. Dağların konumları ve uzun mesafeler seyahatleri güçleştiren faktörlerdir.

Ä°llegal ekonomi

Peru’da kayıtdışı ekonomi göze çarpar. illegal ekonominin en önemli öğesi koka aÄŸacıdır. Bu bitkinin yaprakları baÅŸta yerli halka zevk ve tamamlayıcı besin olarak hizmet eder. Zira bu bitkinin çiÄŸnenmesi açlık, yorgunluk, soÄŸuk ve yükseklik hastalığı duygularını bastırır.

Bu bitkinin ekim alanı yaklaşık 121.000 hek. tutar. UyuÅŸturucu ile mücadele ulusal makamı DEVIDA’nın (Comisión Nacional para el Desarrollo y Vida sin Drogas) verilerine göre, Peru’da 2004 yılında 110.000 ton koka yaprağı hasat edilmiÅŸtir. Bununla Peru, dünya çapında koka hasatında % 30 pay alır (2005) ve % 54 paya sahip Kolombiya’nın arkasında, % 16′lık payı olan Bolivya’nın önünde, 2. sırada yer alır. Koka ekiminin yaklaşık % 85′i illegal üretimde kullanılır. Ä°llegal ihracattan elde edilen gelir, legal olanı fazlası ile geçer.

Kültür

Kültürel yaşam bihassa az sayıda büyük şehirde yoğunlaşmış olup, bunların başında başkent Lima gelir. Bugün kültürel yapının geniş alanında, İspanyol işgalcilerin getirmiş olduğu kültürün ve onların temsil ettiği dinin izleri vardır.

Nazca Çizgileri

Uros, Titikaka

Bir ÅŸaman

Din

Pre-Kolombiyan zamanından kalma bir çok dini gelenek Peru’da hala canlı olup, bu gelenekler baÅŸta kırsal bölgelerde olmak üzere yaÅŸatılır. Alçak kesimde yaÅŸayanların büyük bölümünün kökeni doÄŸa dinlerinden gelir. Gaz ve petrol firmalarının varlıkları dolayısıyla giderek artan medeniyet, bu insanları kaçınılmaz olarak eski dinleri ve medeniyetlerinin bereketi arasında ikilemde bırakır.

Peru halkının yaklaşık % 90 ile % 95 kadarı katoliktir. Bu, Ä°spanyol iÅŸgacilerin misyoner çalışmalarının (kısmen zorlama ile) ve bağımsızlıktan sonra yine Peru’nun ABD’nin Almanya’nın misyoner gruplarının, yürüttüğü çalışmaların sonucudur. Katolik hristiyan gelenekler, hristiyanlık öncesi devrin eski gelenekleri ile karışmıştır (Syncretizm). Bu durum özellikle dini bayramlarda kendini gösterir.

Bir çok Latin Amerika ülkesinde olduÄŸu gibi Peru’da da son birkaç yıldır, evangelik ve karizmatik kiliseler ve Yedinci-Gün Adventistleri, Assemblies of God, Yehova’nın Åžahitleri ve Mormonlar gibi inanç cemaatleri yaÅŸamaktadır. Bunlar finansal olarak kısmen ABD tarafından desteklenirler. Aktif olarak çalışan bu cemaatler bazen agresif olarak üye kazanma kampanyası yürütürler.

Sanat

Edebiyat

Ozan César Vallejo (1892–1938)

Tahminen Peru edebiyatının en eski eseri Ollantay ‘dır. Bu eser bir drama olup, Ä°nkalardan gelmiÅŸ ve Quechua Dili’nde yazılmıştır.

Ricardo Palma 19. yüzyılda, kurgu ve hikayelerin canlandırıldığı edebiyat çeÅŸitlemesi Tradiciones ‘i yaratmıştır. Clorinda Matto de Turner’ın romanlarında en baÅŸta Ä°nka külütürünün izleri görülür. Ozan César Vallejo 20. yüzyılda alışılmışın dışında eserler yazmıştır. Vallejo’nun özellikle ilk olarak 1922 yılında yayınlanan Trilce adlı eseri ünlüdür. 20. yüzyılın diÄŸer önemli Perulu yazarları José María Arguedas, Julio Ramón Ribeyro, Manuel Scorza, Sergio Bambaren, Alfredo Bryce Echenique ve Mario Vargas Llosa’dır.

Müzik

Müzik Peru kültürünün öenmli bir parçasıdır. Quena (And flütü olarak da adlandırılır)), Panflüt (Zampoña veya Sicu), Cajón ve klasik gitar çok yaygındır.

Peru’nun en ünlü parçası El Condor Pasa bir Daniel Alomía Robles bestesi olup (1913), aralarında Simon and Garfunkel’ınkinin de bulunduÄŸu çok sayıda cover versiyonları sayesinde dünya çapında sevilmiÅŸtir. Peru’nun kuzey sahilinde Marinera dansı popülerdir. Geleneksel müzik türlerinin yanında rock müziÄŸi de 50′li yıllardan beri çok popülerdir. Líbido, Peru Pop/Rockband’ı için bir örnek teÅŸkil eder. Åžu an en sevilen Peru Metal/Grunge/Punk/Rock grupları Ni Voz Ni Voto, Por Hablar, Leuzemia ve La Sarita’dır.

En ünlü müzisyenler ve ÅŸarkıcılar örnek olarak Yma Sumac, Susanna Baca, Chabuca Granda, Lucha Reyes, Cantos del Pueblo, Raúl García Zarate, Sonia Morales, Eva Ayllón ve Zambo Cavero’dur.

Film

20′li ve 30′lu yıllarda Ricardo Villarán gibi yönetmenler tarafından birkaç sesiz ve siyah-beyaz film yaratılmış, ama bu filmler sınır ötesinde genelde seyirci bulamamıştır. 20. yüzyılın geri kalanında Peru filmleri çok az dikkat çeker.

Francisco José Lombardi, Peru’nun en önemli modern film yönetmeni olarak kabul edilir. 1991′de drama filmi Lima üzerinde gökyüzü ile Goya ödülünü kazanır. Onun edebi filmi No se lo digas a nadie, uluslararası film festivallerinde baÅŸarılı olur.

Werner Herzog’un filmleri Fitzcarraldo ve Aguirre, der Zorn Gottes, Peru’da çekilmiÅŸtir.

Damak tadı ve mutfak

Pisco

Peru mutfağı tam anlamıyla çok yönlü olarak kabul edilir. Sahil, plato ve yaÄŸmur ormanları arasındaki coÄŸrafi farklılıklar ve buna baÄŸlı Peru’nun Pre-Kolombiyan sakinlerinin beslenme gelenekleri, Ä°spanyol istilacıların kısmen Araplar’dan etkileniÅŸ mutfaklarıyla birleÅŸir. 19. yüzyılın ortalarında Çinli göçmenler dolayısıyla, özel bir Çin-Peru mutfağı oluÅŸur (Chifa). Siyah kölelerden Afrika elementleri de Peru mutfağına getirilir.

Tipik yemekleri şunlardır.

• Ceviche (taze çiÄŸ balık veya deniz ürünlerinden bir yemek. Ender olarak etten yapılarak, limon suyu ve ekÅŸi soÄŸan ile marine edilerek servis yapılır.)
• Anticucho (ÅŸiÅŸte ızgara sığır kalbi)
• Arroz con Pollo (tavuklu pilav) ve Arroz con Pato (ördekli pilav)
• Ají de gallina (hafif acılı, kremli Chili-soslu tavuk eti)
• Rocoto Relleno (sığır eti ile doldurulumuÅŸ paprika biberi)
• Estofado ( et, patates, mısır ve havuç ile yapılan acı peynir-paprika soslu güveç.)
• Papa a la huancaina (acılı peynir soslu patates dilimleri)
• Carapulcra (kurutulmuÅŸ patates ve etten güveç)
• Albondigas (et topları)
• Pachamanca (Quechua „güveç“, toprak güveçte hazırlanmış et ve sebze)
• Chicharrón de Chancho (kalın yaÄŸ derisi olan kavrulmuÅŸ domuz eti)
• Lomo Saltado (soÄŸan ve paprika ile kızartılmış sığır dilimleri )
• Chupe de Camarones (karides, patates ve sebzeli çorba)
• Sopa a la Criolla (ülkeye özgü et parçalı makarna çorbası)
• Tacacho (domuz yağı ve haÅŸlanmış muzdan yapılmış köfte)
• Choclo con queso (haÅŸlanmış, peynirli mısır koçanı)
• Cuy Chactado (kızartılmış hintdomuzu)

Peru’nun en ünlü alkollü içkisi Pisco, bir konyak olup, Pisco Sour ve Perú Libre gibi kokteyllerin ana malzemesidir. Peru’da diÄŸer sevilen içkiler Chicha, Chicha Morada ve Inca Kola’dır.

Tatil günleri

Lokal hasat bayramlarının yanında aşağıdaki tatil günleri mevcuttur.

• 1 Ocak: Yılbaşı
• Åžubat/Mart Karnaval (her Pazar)
• Mart/Nisan: Paskalya
• 1 Mayıs Dia de los Trabajadores (İşçi Bayramı)
• Mayıs/Haziran Dia del Corpus (Katolik yortusu)
• 14 Haziran Dia de los Campesinos (Çiftçi Bayramı)
• 29 Haziran: Aziz Peter ve Paul (El Día de San Pedro y San Pablo)
• 28 Temmuz: Bağımsızlık Günü
• 29 Temmuz: Milli Bayram
• 15 AÄŸustos Virgen de la Asunción (Mariä Miracı)
• 30 AÄŸustos: Santa Rosa de Lima
• 8 Ekim: Donanma Günü
• 9 Ekim Dia de la Dignidad Nacional (Milli Onur Günü)
• 1/2 Kasım: Tüm Azizler Bayramı
• 8 Aralık: Virgen de la Concepción
• 25 Aralık: Noel
• 31 Aralık Noche de San Silvestre (Aziz Silvester)